อุทยานแห่งชาติภูพาน ปัจจุบันมีพื้นที่ครอบคลุมท้องที่อำเภอพรรณานิคม อำเภอเมือง อำเภอกุบาก จังหวัดสกลนคร อำเภอสมเด็จ กิ่งอำเภอห้วยผึ้ง จังหวัดกาฬสินธุ์ ประกอบด้วยป่าที่อุดมสมบูรณ์และมีธรรมชาติที่สวยงาม เช่น น้ำตก ถ้ำ หน้าผาทิวทัศน์ตามธรรมชาติ ตลอดจนพื้นป่าแห่งนี้ในอดีตได้ชื่อว่าเป็นปัญหาทางด้านการเมืองและในสมัยสงครามโลกครั้งที่2 ก็ยังเป็นแหล่งสะสมอาวุธยุทธภัณฑ์ที่ใช้สำหรับต่อต้านทหารกองทัพญี่ปุ่นซึ่งนับเป็นประวัติศาสตร์ปัจจุบันมีเนื้อที่ประมาณ 665.34 ตารางกิโลเมตร หรือ 415,439 ไร่ (ตามพระราชกฤษฎีกา พ.ศ. 2525)
ลักษณะภูมิประเทศ
   สภาพภูมิประเทศโดยทั่วไปเป็นภูเขาหินทราย เป็นแหล่งกำเนิดต้นน้ำลำธารและห้วยต่าง ๆ เช่น ห้วยหินลาดห้วยบุ่น ห้วยโคก ห้วยม่วง ห้วยเลา ห้วยหินปูน ห้วยอีคอน ห้วยวังปลา เป็นต้น ซึ่งจะไหลลงสู่แม่น้ำอูน ตามสันเขาและไหล่เขาบางแห่งเป็นทุ่งหญ้า บางแห่งมีหินโผล่สูงขึ้นมาพ้นระดับดินและยอดหญ้า ทำให้เกิดความงดงามตามธรรมชาติ และบางแห่งเป็นหน้าผาสูงชัน
ลักษณะภูมิอากาศ
   สภาพภูมิอากาศแบ่งเป็น 3 ฤดู คือ ฤดูร้อน ระหว่างเดือนมีนาคม - เดือนพฤษภาคม ฤดูฝน ระหว่างเดือนมิถุนายน - เดือนตุลาคม ฝนตกชุกประมาณเดือนกันยายนและฤดูหนาว ระหว่างเดือนพฤศจิกายน - เดือนกุมภาพันธ์ อากาศเย็นสบาย
พันธุ์ไม้และสัตว์ป่า
   สภาพป่าประกอบด้วยป่าเต็งรัง ขึ้นอยู่กระจัดกระจายโดยทั่วไป มีพันธุ์ไม้ ได้แก่ เหียง พลวง รกฟ้า ส้าน กระบก เต็ง รัง เป็นต้น ป่าดิบแรกขึ้นอยู่หนาแน่นตามบริเวณฝั่งลำห้วยและตามลำแม่น้ำ พรรณไม้ ได้แก่ ไม้ตะเคียนต่างๆ มะค่าโมง ยาง ประดู่ ตะแบก พยุง พยอม สมพง แดง นนทรี เป็นต้น และป่าเบญจพรรณ ขึ้นอยู่ตามลาดเขาระหว่างป่าเต็งรังกับป่าดิบแรก พันธุ์ไม้ที่ขึ้นอยู่ผสมกันไป ไม้พื้นล่างประกอบด้วย ไม้ไผ่ หวายต่าง ๆ ทุ่งหญ้ามีเนื้อที่กว้างขวาง มีหญ้าเพ็ก หญ้าคา และหญ้าคมบางขึ้นอยู่
   สัตว์ป่าประกอบด้วย ค่าง ชะมด บ่าง กระรอก เม่น ลิงลมหรือนางอาย เสือปลา อีเห็น ไก่ป่า ช้างป่า และนกนานาชนิด เช่น นกขุนทอง นกแซงแซว นกดุเหว่า นกกางเขนดง นกหัวขวาน นกกวัก เป็นต้น
แหล่งท่องเที่ยว
   พระธาตุภูเพ็ก เป็นพระธาตุเก่าแก่สมัยขอมเรืองอำนาจ อยู่บนเทือกเขาภูพาน สูงจาก ระดับน้ำทะเลประมาณ 544 เมตร สร้างด้วยศิลาแลงในลักษณะของเทวาลัยภายในวัดยังมีพระพุทธรูปโบราณที่เพิ่งขุดพบ
   ถ้ำเสรีไทย เป็นแหล่งสะสมอาวุธยุทธภัณฑ์ไปต่อสู้กับกองทัพญี่ปุ่นในสมัยสงครามโลกครั้งที่2 ของขบวนการเสรีไทย ซึ่งมีนายเตียง ศิริขันธ์ เป็นหัวหน้าขบวนการสายสกลนคร
   เทือกเขาภูพาน เป็นขุนเขาแห่งประวัติศาสตร์ที่มีผู้รู้จักมากที่สุด แต่เป็นดินแดนที่น้อยคนนักที่ได้เข้าไปสัมผัสความงดงามตามธรรมชาติ โดยเฉพาะรอยต่อระหว่างจังหวัดสกลนคร-กาฬสินธุ์ สภาพป่า ภูเขา น้ำตกยังบริสุทธิ์ ท้าท้ายต่อการพิสูจน์เสมอ
   น้ำตกคำหอม เป็นน้ำตกที่รู้จักกันโดยแพร่หลายของชาวสกลนครและจังหวัดใกล้เคียง ในบริเวณน้ำตกแห่งนี้ ทางราชการได้จัดงานสัปดาห์การท่องเที่ยวเพื่อชี้แจงให้ราษฎรได้รู้จักความสำคัญของป่าไม้ที่มีอิทธิพลต่อชีวิตประจำวันของมนุษย์เป็นประจำทุกปี น้ำตกแห่งนี้อยู่ใกล้เคียงกับน้ำตกตาดโตน ซึ่งอยู่ใกล้กับเขตพระราชฐาน
   น้ำตกปรีชาสุขสันต์ มีลักษณะเป็นลานหินลาดเอียงประมาณ 30-40 องศา ยาวประมาณ 12 เมตร บนลานหินที่ลาดเอียงนี้มีน้ำไหลผ่านบนผิวเสมอกันทั้งแผ่นเหมือนกระดานลื่นที่มีน้ำคอยหล่อเลี้ยงอยู่ เรียกได้ว่าเป็นลานสไลด์เดอร์ที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ
   ผานางเมิน เป็นแนวหินผาที่ทอดตัวออกหันหน้าไปทางทิศตะวันตกสามารถชมทิวทัศน์ออกไปได้ไกลแสนไกล เหมาะแก่การตั้งค่ายพักแรมและดูพระอาทิตย์ตก
   ผาเสวย อยู่ในเขตจังหวัดกาฬสินธุ์ ลักษณะเป็นหน้าผาที่หันหน้าไปทางทิศใต้ ณ ที่แห่งนี้ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้เคยเสด็จและประทับเสวยพระกระยาหารกลางวัน จึงได้ชื่อว่า ผาเสวย มาแต่บัดนั้น
   สะพานหินธรรมชาติ (ทางผีผ่าน) มีลักษณะเป็นสะพานหินที่เชื่อมต่อระหว่างหินสองกลุ่ม ขนาดกว้างของสะพานประมาณ 1.5 เมตร ยาวประมาณ 8 เมตร ด้านใต้เป็นเวิ้งถ้ำกว้างใช้เป็นที่หลบแดดหลบฝนได้ นับว่าเป็นความมหัศจรรย์ของธรรมชาติอย่างหนึ่ง
บ้านพักและสิ่งอำนวยความสะดวก
   อุทยานแห่งชาติภูพาน มีบ้านพักไว้บริการนักท่องเที่ยว ได้จัดเตรียมสถานที่กางเต็นท์สำหรับนักท่องเที่ยวที่ต้องการไปพักแรมค้างคืนนักท่องเที่ยวควรนำเต็นท์ไปเอง
การเดินทาง
   รถยนต์ จากอำเภอเมือง จังหวัดสกลนครไปตามทางหลวงหมายเลข 213 ประมาณ 25 กิโลเมตร ผ่านพระตำหนักภูพานราชนิเวศน์ถึงบริเวณที่ทำการอุทยานแห่งชาติที่กิโลเมตร25 ซึ่งอยู่ริมทางหลวง
สถานที่ติดต่อ
   อุทยานแห่งชาติภูพาน ต.ห้วยยาง อ.เมือง จ.สกลนคร 47000 โทรศัพท์ : (0) 4270 3044, (0) 1263 5029