อุทยานแห่งชาติภูผายล มีพื้นที่ครอบคลุมท้องที่อำเภอเมือง กิ่งอำเภอโคกศรีสุพรรณ กิ่งอำเภอเต่างอย จังหวัดสกลนคร อำเภอนาแก จังหวัดนครพนม และอำเภอดงหลวง อำเภอคำชะอี จังหวัดมุกดาหาร เป็น 1 ใน 5 ของโครงการจัดตั้งอุทยานแห่งชาติเพื่อเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในวโรกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 5 รอบ วันที่ 5 ธันวาคม 2530 สภาพทั่ว ๆ ไปเป็นที่ราบสูงสลับกับเทือกเขาหินทราย เป็นป่าต้นน้ำลำธาร มีธรรมชาติและทิวทัศน์ที่สวยงาม เช่น น้ำตก ถ้ำ หน้าผา เนินหิน อ่างเก็บน้ำ และสัตว์ป่านานาชนิด มีเนื้อที่ประมาณ 828.56 ตารางกิโลเมตร หรือ 517,850 ไร่
ลักษณะภูมิประเทศ
   สภาพโดยทั่วไปเป็นที่ราบสูงสลับกับเทือกเขาหินทราย มีความสูง 300 - 600 เมตร จากระดับน้ำทะเล บริเวณเทือกเขามีที่ราบหลังเต่ายาวประมาณ 10 กิโลเมตร รายล้อมด้วยภูเขาสูงชันเป็นต้นน้ำลำธารที่สำคัญของแม่น้ำหลายสาย ไหลลงสู่แม่น้ำพุง ห้วยบางทราย ห้วยหวด ห้วยเลา และอ่างเก็บน้ำต่าง ๆ ถึง 19 แห่ง ที่น่าสนใจได้แก่ อ่างเก็บน้ำห้วยหวด อ่างเก็บน้ำตาน้อย สภาพดินส่วนใหญ่เป็นดินร่วนปนทรายความสามารถอุ้มน้ำได้น้อย
ลักษณะภูมิอากาศ
   สภาพอากาศแบ่งออกเป็น 3 ฤดูกาลคือฤดูฝน ระหว่างเดือนพฤษภาคม - ตุลาคม ฤดูหนาว ระหว่างเดือนพฤศจิกายน - มกราคม ฤดูร้อน ระหว่างเดือนกุมภาพันธ์ - เมษายน
พันธุ์ไม้และสัตว์ป่า
   สภาพป่าประกอบด้วยป่าเบญจพรรณ ป่าเต็งรัง ป่าดิบแล้ง และป่าดิบเขา มีพันธุ์ไม้ได้แก่ ไม้ตะเคียน มะค่าโมง ตะแบก เต็ง รัง แดง เหียง พลวง กะบก ประดู่ พยุง ไม้ไผ่และหวาย ชนิดต่าง ๆ เป็นต้น ส่วนสัตว์ป่าจะประกอบไปด้วย เก้ง กวาง หมูป่า หมาไน นกชนิดต่าง ๆ เป็นต้น
แหล่งท่องเที่ยว
   ภูผายล อยู่บนเส้นทางสาย อ.เต่างอย-ศรีวิชา แล้วเลี้ยวซ้ายบ้านนาอ่าง-ม่วงคำ เดินทางเข้าต่อบ้านโพนบก-โพนแพง ไปยังบ้านนาผาง รวมระยะทางประมาณ 35 กม. รถยนต์สามารถเข้าถึงได้ มีจุดชมวิวที่สวยงามเพราะมีบันไดยืนชมวิวได้ หน้าผามีรูปแกะสลักรูปภาพต่าง ๆ ซึ่งมีอายุประมาณ 3,000 ปีมาแล้ว ซึ่งแสดงเรื่องราวมากที่สุดในบรรดาศิลปะแบบเดียวกันทั้ง 7 แห่ง ในภาคอีสาน
   อ่างเก็บน้ำห้วยหวด บริเวณพลับพลาฝั่งขวาของอ่างห้วยหวดมีก้อนหินรูปร่างแปลกน่าสนใจเรียงรายตามธรรมชาติอย่างสวยงาม ตั้งอยู่ที่กิ่งอำเภอเต่างอย จังหวัดสกลนคร อยู่ห่างจากที่ทำการอุทยานฯประมาณ 500 เมตร มีจุดชมวิวบริเวณสันเขื่อน และหน้าผาขอบอ่างหลายแห่งมีลานหินต่าง ๆ ที่วางตัวตามธรรมชาติอย่างสวยงาม เหมาะที่จะนำอาหารมารับประทานและเที่ยวพักผ่อนหย่อนใจกับบรรยากาศที่เย็นสบาย
   อ่างเก็บน้ำดงน้อย ตั้งอยู่ในท้องที่อำเภอนาแก จังหวัดนครพนม
   ถ้ำหีบภูผานาง ตั้งอยู่ในท้องที่กิ่งอำเภอเต่างอย จังหวัดสกลนคร
   ถ้ำพระเวทย์ ตั้งอยู่ในท้องที่อำเภอนาแก จังหวัดนครพนม
   ถ้ำเสาวภา ตั้งอยู่ในท้องที่กิ่งอำเภอเต่างอย จังหวัดสกลนคร
   หน้าผาเนินหิน ประกอบด้วยลานดอกไม้ มีไม้ดอกสีม่วง คือ ดอกดุสิตา สีเหลืองและสีขาวบริเวณหน้าผาจะพบเห็นดอกไม้ชนิดหนึ่งคล้ายดอกกล้วยไม้ ซึ่งออกดอกช่วงฤดูหนาว
   น้ำตกคำน้ำสร้าง เป็นน้ำตกที่สูงที่สุดของอุทยานฯ ถ้ายืนบนสันเขื่อนมองลงไปทางทิศใต้จะสามารถมองเห็นน้ำตกได้ อยู่ห่างจากที่ทำการประมาณ 400 เมตร เดินชมน้ำตกได้โดยทางเท้าธรรมชาติน้ำตกสูงประมาณ 20 เมตร ไหลมาจากห้วยคำน้ำสร้างไหลลงสู่อ่างเก็บน้ำห้วยหวด
   ผาพญาเต่างอย จากที่ทำการไปตามถนนเส้นบ้านห้วยหวด-โคกกลาง ระยะทางประมาณ 7 กม. จะพบผาพญาเต่างอยอยู่ริมถนนลักษณะเป็นหินทรายรูปร่างคล้ายเต่างอยกำลังจะลงน้ำหันหน้าลงสู่ลำน้ำพุง กว้าง 5 เมตร โดยเชื่อกันว่าบริเวณใดที่มีเต่างอยแสดงว่าเป็นพื้นที่ที่อุดมสมบูรณ์ และเป็นตำนานเรียกชื่อบ้านเต่างอย
   น้ำตกแก่งโพธิ์ ออกจากที่ทำการอุทยานฯ ไปตามถนนสายเปรมพัฒนา แล้วแยกซ้ายที่บ้านสานแว้ ผ่านหมู่บ้านนาหินกอง รวมระยะทาง 32 กม. เป็นน้ำตกที่สวยงามอีกแห่งหนึ่ง กว้างประมาณ 14 เมตร สูง 10 เมตร มีพื้นที่สามารถกางเต็นท์พักแรมได้กว่าพันคน
บ้านพักและสิ่งอำนวยความสะดวก
   อุทยานแห่งชาติภูผายล ได้จัดเตรียมบริเวณสำหรับกางเต็นท์ไว้บริการนักท่องเที่ยว
การเดินทาง
   รถยนต์ จากอำเภอเมือง จังหวัดสกลนครเดินทางไปตามทางหลวงสายสกลนคร – ธาตุพนม ห่างจากจังหวัดนครพนม 14 กิโลเมตร เลี้ยวขวาตามถนนลูกรังอีก 12 กิโลเมตร ถึงกิ่งอำเภอเต่างอย และเดินทางอีก 6 กิโลเมตรถึงที่ทำการอุทยานฯรวมระยะทางจากจังหวัดสกลนครถึงอ่างเก็บน้ำห้วยหวด ประมาณ 35 กิโลเมตร
สถานที่ติดต่อ
   อุทยานแห่งชาติภูผายลอ.เต่างอย จ.สกลนคร 47260 โทรศัพท์ : (0) 4298 1057