ประวัติความเป็นมา
   ป่าท้องที่อำเภออุ้มผางมีพื้นที่ป่าติดต่อเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวร-ห้วยขาแข้ง อุทยานแห่งชาติคลองลาน อุทยานแห่งชาติแม่วงก์ อุทยานแห่งชาตืคลองวังเจ้า และประเทศพม่า แต่เดิมเป็นพื้นที่เขตแทรกซึมของผู้ก่อการร้ายคอมมิวนิสต์ เจ้าหน้าที่ไม่สามารถเข้าไปปฏิบัติงานได้ ต่อมาสถานการณ์ได้เปลี่ยนไป พลตรีรวมศักดิ์ ไชยโกมินทร์ รองแม่ทัพภาคที่ 3 ได้มีหนังสือลงวันที่ 5 กุมภาพันธ์ 2526 เชิญผู้อำนวยการกองอนุรักษ์สัตว์ป่าร่วมสำรวจสภาพป่าตั้งแต่ตอนใต้อำเภออุ้มผาง ผลปรากฏว่าสภาพป่าส่วนใหญ่ยังมีสมบูรณ์มาก มีบางส่วนถูกชาวเขาแผ้วถางเป็นหย่อม ๆ เพื่อเป็นการสกัดกั้นมิให้มีการบุกรุกแผ้วถางป่าเพิ่มขึ้น จึงได้นำเรื่องเข้าคณะกรรมการสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่าเพื่อกำหนดเป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเมื่อวันที่18 มีนาคม 2526 ประชุมเห็นชอบให้ประกาศเป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าขึ้นใหม่ โดยส่งเจ้าหน้าที่เข้าไปสำรวจข้อมูลโดยละเอียดในปี 2526 จนกระทั่งได้มีพระราชกฤษฎีกากำหนดบริเวณที่ดินป่าแม่กลองและป่า อุ้มผาง ในท้องที่ตำบลโมโคร ตำบลหนองหลวง ตำบลอุ้มผาง ตำบลแม่จัน และตำบลแม่ละมุ้ง อำเภออุ้มผาง จังหวัดตาก ให้เป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเมื่อปีพ.ศ. 2532 เนื้อที่ประมาณ 1,572,281 ไร่ โดยประกาศในราชกิจจานุเบกษาฉบับพิเศษ หน้า 29 เล่ม 106 ตอนที่ 60 ลงวันที่ 17 เมษายน 2532 ต่อมาได้ผนวกพื้นที่ป่าสมบูรณ์เพิ่มเติม และประกาศเป็นพระราชกฤษฎีกา พ.ศ.2537 มีเนื้อที่ประมาณ 1,6119,280 ไร่
ลักษณะภูมิประเทศ
   ภูมิประเทศประกอบด้วยเทือกเขาสูงสลับซับซ้อนบางแห่งเป็นหน้าผาสูงชัน มีความสูงจากระดับน้ำทะเลตั้งแต่ 100-2,152 เมตร มีที่ราบตามหุบเขา เป็นป่าต้นน้ำของแม่น้ำแม่กลอง
ลักษณะภูมิอากาศ
   เนื่องจากอำเภออุ้มผางมีพื้นที่ติดต่อกับประเทศพม่าและสภาพป่าส่วนใหญ่เป็นป่าดงดิบ .จึงทำให้มีฝนตกชุก ตั้งแต่เดือนมีนาคม-ตุลาคม และทำให้ภูมิอากาศเย็นสบายเกือบตลอดปีและหนาวมากในฤดูหนาว
ชนิดป่าและพรรณไม้
สภาพป่าส่วนใหญ่เป็นป่าดงดิบเขาและดงดิบชื้น มีป่าเต็งรังและป่าเบญจพรรณ ป่าไผ่กระจัดกระจายเป็นแห่ง ๆ และมีป่าไม้สักอยู่สองฝั่งลำน้ำแม่กลอง จากตัวอำเภออุ้มผางถึงบ้านปะหละทะพรรณไม้ที่มีค่าได้แก่ ไม้ยาง ไม้ตะเคียน สัก ประดู่ ตะแบก เต็ง รัง ยมหอม เสลา แดง ฯลฯ
สัตว์ป่า
   เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าอุ้มผางมีพื้นที่ติดต่อกับเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่- ห้วยขาแข้ง อุทยานแห่งชาติแม่วงก์-คลองลาน อุทยานแห่งชาติคลองวังเจ้า และติดต่อกับประเทศพม่า จึงทำให้เป็นพื้นที่แพร่กระจายของสัตว์ป่าจากพื้นที่ใกล้เคียง สัตว์ป่าเท่าที่พบมี เสือดาว กวาง เก้ง ค่าง กระทิง ช้าง หมี เสือโคร่ง ลิงชะนี สมเสร็จ เลียงผา เก้งหม้อ ฯลฯ และสัตว์ป่าจำพวกนกจำนวนมาก
จุดเด่นที่น่าสนใจ
   เนื่องจากพื้นที่เป็นป่าต้นน้ำ มีน้ำตามลำห้วยไหลตลอดปี และภูมิประเทศเป็นภูเขาสูงชัน จึงก่อให้เกิดเป็นน้ำตกขนาดเล็กและใหญ่กระจายอยู่ทั่วไป แต่จุดที่น่าสนใจ คือ
   น้ำตกทีลอซู เป็นน้ำตกที่เกิดจากห้วยกล้อทอ ตกจากหน้าผากว้าง เป็นชั้นลดหลั่นกัน ลงมา มีน้ำไหลตลอดปี แต่ช่วงฤดูแล้งปริมาณน้ำจะลดลง
   บึงน้ำเขียว เป็นหนองน้ำขนาดใหญ่ 2 หนองคู่ น้ำจะสีใสจนมีสีเขียว และมีปลา ชุกชุม รอบหนองน้ำมีสภาพป่าที่สมบูรณ์
   น้ำตกทีลอเล เป็นน้ำตกที่มี 2 ชั้น สายน้ำไหลตกสู่ ห้วยแม่กลอง
การเดินทาง
   การเดินทางไปยังเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าอุ้มผาง ตั้งต้นเดินทางที่อำเภอแม่สอด-อุ้มผางระยะทางประมาณ 164 กม. มีรถโดยสาร 2 แถวเล็ก จากอำเภออุ้มผาง - หน่วยพิทักษ์ป่าห้วยหนองหลวง เป็นทางลูกรัง ระยะทาง 15 กม.ต่อจากหน่วยพิทักษ์ป่าห้วยหนองหลวงถึงที่ทำการเขตฯ (น้ำตกทีลอซู) เป็นทางลำลองวิ่งได้เฉพาะหน้าแล้ง ระยะทางประมาณ 25 กม. (ไม่มีรถโดยสาร)
สิ่งอำนวยความสะดวก
ไม่มี
การติดต่อ
ฝ่ายจัดการเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า ส่วนอนุรักษ์สัตว์ป่า กรมป่าไม้
สำนักงานป่าไม้เขตตาก จ.ตาก
เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าอุ้มผาง อ.อุ้มผาง จ.ตาก