ประวัติความเป็นมา
• ด้วยพื้นที่บริเวณป่าแม่ปายฝั่งขวาตอนบนยังมีทรัพยากรธรรมชาติต่าง ๆ อยู่ในสภาพอุดมสมบูรณ์ มีพันธุ์ไม้หลายชนิดและมีสัตว์ป่าอาศัยอยู่ชุกชุม มีสภาพภูมิประเทศและทรัพยากรอื่น ๆ ที่สมควรจะรักษาไว้ถาวรของชาติต่อไป จึงได้ดำเนินการจัดตั้งให้เป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าลุ่มน้ำปาย โดยประกาศของคณะปฏิวัติ ฉบับที่ 341 ในราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 89 ตอนที่ 190 ลงวันที่ 13 ธันวาคม 2515 โดยมีจอมพลถนอม กิติขจร เป็นผู้ลงนามประกาศ
ลักษณะภูมิประเทศ
• ส่วนใหญ่เป็นภูเขาสูงสลับซับซ้อนมีที่ราบอยู่เพียงน้อยมาก มักจะเป็นที่อยู่อาศัยและที่ทำกินของประชาชน ซึ่งเป็นชาวเขาเผ่าต่าง ๆ ที่อาศัยอยู่เป็นส่วนใหญ่เช่น มูเซอร์ ลีซอ จีนฮ่อ กระเหรี่ยง ตองสู ไทยใหญ่ ฯลฯ มีระดับความสูงของเทือกเขาจากระดับน้ำทะเลปานกลางตั้งแต่ 400-1,900 เมตร ซึ่งเป็นแหล่งต้นน้ำลำธารที่สำคัญหลายสาย เช่น แม่น้ำปาย ลำน้ำหลวง ลำน้ำน้อย ลำน้ำลาง ลำน้ำแม่สะงา ฯลฯ
ลักษณะภูมิอากาศ
• โดยทั่วไปจะค่อนข้างหนาวเย็นในฤดูหนาว มีหมอกหนาทึบจะเริ่มตั้งแต่เดือนตุลาคม-เดือนกุมภาพันธ์ ฝนตกชุกในฤดูฝน เริ่มตั้งแต่เดือนพฤษภาคม-เดือนกันยายน ส่วนฤดูร้อนจะสั้นในช่วงเดือนมีนาคม-เดือนเมษายน
ชนิดป่าและพรรณไม้
• มีสภาพป่าที่ค่อนข้างสมบูรณ์ เนื่องจากมีลักษณะพื้นที่ที่อยู่ต่ำไปจนถึงพื้นที่สูงมาก จึงทำให้มีสภาพป่าหลายลักษณะอยู่รวมกัน เช่น ป่าเบญจพรรณ ป่าเต็งรัง ป่าดงดิบ ป่าสนเขา ฯลฯ มีพรรณไม้ที่สำคัญคือ ไม้สัก แดง ประดู่ เต็ง รัง พลวง ก่อ สน รัก ฯลฯ
สัตว์ป่า
• เนื่องจากเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าลุ่มน้ำปายมีแหล่งน้ำแหล่งอาหารของสัตว์ป่า หลายแหล่ง มีพืชและพรรณไม้ที่เป็นอาหารของสัตว์ป่าหลายชนิด จึงทำให้มีสัตว์ป่าที่สำคัญอาศัยอยู่เป็นจำนวนมากและหลายชนิด ส่วนมากจะเข้าไปอาศัยอยู่ในป่าลึก เพราะปัจจุบันมีการคมนาคมที่ดีมีประชาชนและชาวเขาเผ่าต่างๆ อพยพเข้า-ออกอยู่เสมอ เกิดมีการล่าสัตว์ป่าขึ้นและสัตว์ป่ามีการอพยพเข้าไปในเขตประเทศพม่า ทำให้จำนวนสัตว์ป่าลดลง มีสัตว์ป่าที่สำคัญคือ เก้ง กวาง หมูป่า เลียงผา กวางผา ชะนี อีเห็น เม่น ไก่ฟ้า เสือ หมี ฯลฯ
จุดเด่นที่น่าสนใจ
• เพราะภูมิประเทศเป็นภูเขาสูงสลับซับซ้อน มีแม่น้ำหลายสาย ก่อให้เกิดจุดเด่นหลายลักษณะเกิดเป็นถ้ำ หน้าผา น้ำตก ที่น่าสนใจหลายแห่ง เช่น ถ้ำน้ำลอด ถ้ำแม่ละนา ถ้ำน้ำลาง ถ้ำผาแดง น้ำตกแม่ยาน น้ำตกซูซ่า ถ้ำหลุมน้ำบ่อผี ฯลฯ และมีทิวทัศน์ธรรมชาติที่น่าสนใจและสวยงามมากมายตลอดเส้นทางในพื้นที่แม่ฮ่องสอน-ปาย
การเดินทาง
สามารถเดินทางถึงที่ทำการเขตฯ ได้ 2 ทาง คือ
1.โดยรถยนต์,รถยนต์โดยสารประจำทาง ซึ่งมีทั้งรถยนต์โดยสารธรรมดา และปรับอากาศ จากเชียงใหม่-ปาย-ที่ทำการเขตฯ และจากกรุงเทพฯ-แม่ฮ่องสอน-ที่ทำทางเขตฯ
2.โดยเครื่องบินโดยสาร จากกรุงเทพฯ-แม่ฮ่องสอน และจากเชียงใหม่-แม่ฮ่องสอน แล้วเดินทางถึงที่ทำการเขตฯ โดยรถยนต์โดยสารประจำทาง
สิ่งอำนวยความสะดวก
• เขตฯ มีบ้านพักรับรอง มีวัสดุเครื่องนอน เครื่องครัว สำหรับผู้เข้าพักจำนวนไม่เกิน 20 คน ถ้ามากกว่านี้จะต้องจัดหาเพิ่มเติม