ประวัติความเป็นมา
• เมืองศรีสัชนาลัยเติบโตขึ้นมาเป็นขุมชนระดับเมืองพร้อมกับเมืองสุโขทัย ดังปรากฏหลักฐานในศิลาจารึกกล่าวถึงกษัตริย์ที่ขึ้นครองแค้วนสุโขทัยรุ่นแรกๆ ว่า ทรงครองเมืองสุโขทัย ก่อนหน้านี้ดินแดนแถบน้ำได้รับการกล่าวถึงในชื่อว่า “เชลียง” ในสมัยที่แคว้นสุโขทัยได้รับการผนวกเข้าอยู่ในราชอาณาจักรสยามที่มีศูนย์กลางอยู่ที่อยุธยา ทางฝ่ายอยุธยาเรียกเมืองศรีสัชนาลัยว่าเมืองสวรรคโลก มีฐานะเป็นหัวเมืองชั้นโท และหลังจากเหตุการณ์ศึกสงครามในคราวเสียกรุงศรีอยุธยาให้แกพม่าใน พ.ศ. 2310 เมืองสวรรคโลกคงจะชำรุดทรุดโทรมและถูกทิ้งร้างไปในที่สุด จึงปรากฏว่าในสมัยรัตนโกสินทร์ได้ย้านที่ตั้งเมืองใหม่มาอยู่ที่บ้านเมืองเก่า ใต้ตัวเมืองเดิมลงไปราว 3 กิโลเมตร และต่อมาย้ายไปตั้งที่บ้านวังไม้ขอน ปัจจุบันคือ อำเภอสวรรคโลก จังหวัดสุโขทัย
อดีตดั้งเดิม
• พื้นที่ราบลุ่มแม่น้ำยมและที่ลาดเชิงเขาพระศรี เขาใหญ่ เขาสุวรรณคีรี เขาพนมเพลิง เป็นพื้นที่เหมาะแก่การตั้งถิ่นฐาน ดังได้พบร่องรอยของชุดชนที่มีมาตั้งแต่ครั้งสมัยก่อนประวัติศาสตร์ทั้งในและนอกตัวเมือง กระทั่งที่บริเวณแม่น้ำยม ยังพบหลักฐานในยุคสมัยทวารวดีและวัฒนธรรมร่วมสมัยลพบุรี ที่วันชมชื่น วัดเจ้าจันทร์ และวัดพระศรีรัตนมหาธาตุเชลียง
มรดกเมืองศรีสัชนาลัย
• จากหลักฐานโบราณสถาน โบราณวัตถุ ทำให้ทราบว่าก่อนหน้าที่พุทธศาสนาลัทธิลังกาวงศ์จะเผยแพร่เข้ามา ศรีสัชนาลัยปรากฏร่องรอยของศาสนาฮินดูและพุทธศาสนาลัทธิมหายานมาก่อน ศาสนสถานเหล่านั้นเป็นตัวอย่างงานศิลปกรรมที่งดงาม ทั้งสถาปัตยกรรม ประติมากรรม ซึ่งได้กลายเป็นแบบแผนให้กับศิลปกรรมของไทยในเวลาต่อมา และชาวเมืองศรีสัชนาลัยในอดีตยังมีฝีมือในการทำเครื่องปั้นดินเผาที่เรียกว่าเครื่องสังคโลกได้ดี และยังเป็นแหล่งผลิตและส่งออกค้าขายทั้งในประเทศและดินแดนแห่งไกลสร้างรายได้ชื่อเสียงให้สุโขทัยในระยะหนึ่ง
• อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย อยู่ห่างจากกรุงเทพมหานครไปทางทิศเหนือ 550 กิโลเมตร ครอบคลุมพื้นที่เขตตำบลศรีสัชนาลัย ตำบลสารจิตร ตำบลหนองอ้อ ตำบลท่าชัย ส่วนตัวเมืองโบราณศรีสัชนาลัย อยู่ในเขตตำบลศรีสัชนาลัย พื้นที่อุทยานทั้งหมดประมาณ 45.14 ตารางกิโลเมตร มีโบราณสถานที่สำรวจแล้วในขณะนี้ 204 แห่ง โบราณสถานที่สำคัญและควรเที่ยวชมมีอาทิ วัดช้างล้อม วัดเจดีย์เจ็ดแถว วัดนางพญา วัดพระศรีรัตนมหาธาตุเชลียง กล่องเตาเผาสังคโลก เตาทุเรียงบ้านป่ายาง และบ้านเกาะน้อย และแห่งโบราณคดีวัดชมชื่น เป็นต้น
โบราณสถานสำคัญ
• วัดช้างล้อม ตั้งอยู่ภายในกำแพงเมืองเกือบกึ่งกลางตัวเมืองศรีสัชนาลัย บนที่ราบเชิงเขาด้านทิศใต้ของเขาพนมเพลิง โบราณสถานที่สำคัญคือเจดีย์ประธานทรงลังกา มีกำแพงแก้วสี่เหลี่ยมจัตุรัสล้อมรอย ตั้งอยู่บานฐานประทักษิณรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสมีช้างปูนปั้นเต็มตัว ประดับโดยรอบฐานทั้ง 4 ด้าน รวม 39 เชือก ช้างที่ประดับตรงมุมจะมีขนาดใหญ่ และมีลวดลายปูนปั้นประดับที่คอ ต้นขา และข้อเท้า ระหว่างรูปช้างจะมีเสาประทีปสลับอยู่ด้านหน้าช้างแต่ละเชือกจะมีพุ่มดอกบัวตูมปูนปั้นวางอยู่ ด้านหน้าเจดีย์ประธานมีบันไดขึ้นสู่ลานประทักษิณ เหนือฐานประทักษิณมีซุ้มพระพุทธรูปประทับนั่งปางมารวิชัย 20 ซุ้ม ผนังซุ้มมีรูปประติมากรรมรูปต้นโพธิ์อยู่เบื้องหลังพระพุทธรูป บริเวณองค์ระฆังขึ้นไปเป็นบัลลังก์ ก้านฉัตร ซึ่งประดับด้วยรูปพระสาวกปูนปั้นลีลานูนต่ำจำนวน 17 องค์ นักวิชาการบางท่านสันนิษฐานว่า วัดช้างล้อมนี้น่าจะเป็นวัดเดียวกันกับที่ปรากฏในศิลาจารึกหลักที่ 1 ที่กล่าวไว้ว่าในปี พ.ศ. 1829 พ่อขุนรามคำแห่งให้ขุดเอาพระธาตุขึ้นมาทำบูชา และเฉลิมฉลอง หลังจากนั้นจึงฝังลงในกลางเมืองศรีสัชนาลัย และก่อพระเจดีย์ทับลงไป โบราณสถานภายในวัดที่ยังมีหลักฐาน คือ วิหารอยู่ด้านหน้าเจดีย์ประธาน นอกจากนั้นเป็นวิหารขนาดเล็กๆ 2 หลัง และเจดีย์รายอีก 2 องค์
• วัดเจดีย์เจ็ดแถว ตั้งอยู่ด้านหน้าวัดช้างล้อม โบราณสถานที่สำคัญคือ เจดีย์ประธานรูปดอกบัวตูมอยู่ด้านหลังพระวิหาร และมีเจดีย์รายรวมทั้งอาคารขนาดเล็กแบบต่างๆกัน 33 องค์ มีกำแพงแก้วล้อมรอบอีกชั้นหนึ่ง นอกกำแพงมีโบสถ์และบ่อน้ำ เดิมมีคูน้ำล้อมรอบ เจดีย์รายที่วัดเจดีย์เจ็ดแถวมีรูปแบบที่ได้รับอิทธิพลศิลปะจากที่ต่างๆ หลายแห่งเช่น ลังกา และพุกาม ด้านหลังเจดีย์ประธานมีเจดีย์รายที่มีลักษณะเด่น คือ ฐานเป็นเจดีย์สี่เหลี่ยมจัตุรัส ยอดเป็นทรงกลม ภายในเจดีย์มีซุ้มโถง เป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปยืนปูนปั้น และมีภาพจิตรกรรมใช้สีแบบเอกรงค์เป็นภาพอดีตพระพุทธเจ้าและเหล่าเทวดากษัตริย์ที่มาแวดล้อมถวายดอกไม้ ส่วนซุ้มจรนัมด้านหลังของเรือนธาตุจะทำเป็นพระพุทธรูปนาคปรกอย่างสวยงาม วัดเจดีย์เจ็ดแถวเป็นชื่อที่ตั้งขึ้นภายหลังโดยราษฎรในท้องถิ่น เนื่องจากพบเจดีย์จำนวนมากมายหลายแถวภายในวัด และสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสันนิษฐานว่าวัดเจดีย์เจ็ดแถวเป็นที่ประดิษฐานพระอัฐิของพระราชวงศ์สุโขทัย
• วัดนางพญา ตั้งอยู่ใกล้กับกำแพงเมืองด้านทิศใต้ วัดหันหน้าไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ โบราณสถานที่สำคัญประกอบด้วยเจดีย์ประธานเป็นเจดีย์ทรงกลมตั้งอยู่บนฐานประทักษิณ ที่ชั้นมาลัยเถาก่อซุ้มยื่นออกมาทั้งสี่ทิศ ซุ้มด้านหน้าบันไดทางขึ้นจนถึงภายในโถงเจดีย์ ตรงกลางโถงมีแกนเจดีย์ประดับด้วยลวดลายปูนปั้น วิหารก่อด้วยศิลาแลงมีมุขหน้าและมุขหลัง ผนังวิหารเจาะช่องแสง ผนังด้านทิศใต้ยังมีลวดลายปูนปั้นที่สวยงาม ลวดลายปูนปั้นที่วัดนางพญามีลักษณะเด่นคือ ลวดลายปูนปั้นที่เป็นกึ่งมนุษย์กึ่งวานรกำลังวิ่ง แต่ถูกทำลายไปบางส่วน นอกจากนี้ยังทำเป็นรูปลวดลายพรรณพฤกษาและรูปเทพพนม ซึ่งเป็นฝีมือชั้นครู รูปแบบศิลปะอยู่ในสมัยอยุธยาตอนต้น
• วัดเขาพนมเพลิง อยู่บนยอดเขาพนมเพลิงภายในกำแพงเมือง โบราณสถานที่สำคัญคือเจดีย์ประธานทรงกลม ก่อด้วยศิลาแลง ตั้งแต่ก้านฉัตรขึ้นไปพังทลายหมด มณฑปก่อด้วยศิลาแลง ฐานสี่เหลี่ยมจัตุรัสยกพื้นสูง หลังคาโค้งแหม มีบันไดทางขึ้นสู่มณฑป ชาวบ้านเรียกว่าศาลเจ้าแม่ละอองสำลี เขาพนงเพลิงปรากฏในพงศาวดารเหนือตอนที่เกี่ยวกับการสร้างเมืองสวรรคโลก(ศรีสัชนาลัย) โดยเลือกทำเลให้เขาพนมเพลิงอยู่กลางเมืองและสร้างวัดไว้บนเขาพนมเพลิงด้วย สำหรับทางขึ้นวัดขึ้นได้ 2 ทาง คือจากด้านหน้าวัดทางแก่งหลวง และด้านข้างวัดซึ่งทางขึ้นทำเป็นบันไดศิลาแลง ระหว่างทางขึ้นทั้งสองด้านมีศาลาที่พักด้วย
• วัดเขาสุวรรณคีรี ตั้งอยู่ถัดจากเขาพนมเพลิงไปทางด้านหลัง(ทิศตะวันตก) โดยตั้งอยู่ขนเขาอีกยอดหนึ่งในเทือกเขาเดียวกัน กลุ่มโบราณสถานที่สำคัญคือเจดีย์ประธานทรงกลมองค์ระฆังขนาดใหญ่ก่อด้วยศิลาแลงฐานเขียงใหญ่ 5 ชั้น ใช้สำหรับเป็นลานประทักษิณ มีซุ้มพระทั้ง 4 ด้าน ตรงก้านฉัตรมีพระพุทธรูปปั้นปางลีลาเดินจงกลมรอบก้านฉัตรเช่นเดียวกับวัดช้างล้อม ด้านหลังเจดีย์ประธานมีเจดีย์ทรงกลมล้อมรอบด้วยแนวกำแพงศิลาแลง
• วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้นอกกำแพงเมืองศรีสัชนาลัยโดยหันหน้าไปทางทิศตะวัออกเชื่อว่าวัดพระสรีรัตนมหาธาตุเป็นศูนย์กลางของเมืองเชลียง ตั้งแต่สมัยพ่อขุนศรีนาวนำถม (ประมาณ พ.ศ. 1780) มาแล้ว โดยมีหลักฐานยอดซุ้มปูนปั้นประตูทางเข้าวัด ซึ่งมีลักษณะรูปแบบศิลปะสมัยบายน และหลักฐานจากการขุดค้นทางโบราณคดีที่ยืนยันได้ว่าวัดพระศรีรัตนมหาธาตุมีอายุมาแล้วตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 18 วัดพระศรีรัตนมหาธาตุเป็นกลุ่มโบราณสถานขนาดใหญ่ ปัจจุบันมีฐานะเป็นพระอารามหลวงชั้นราชวรวิหาร โบราณสถานสำคัญมีดังนี้
• ปรางค์ประธาน ก่อด้วยศิลาแลงฉาบปูน ลักษณะรูปแบบสถาปัตยกรรมจัดอยู่ในสมัยอยุธยา บริเวณเรือนธาตุด้านหน้ามีบันไดขึ้นองค์ปรางค์สู่ซุ้มโถง ผนังภายในองค์ปรางค์พบว่ามีร่องรอยจิตรกรรมฝาผนังแต่ลบเลือนไปมาก ด้านหน้าองค์ปรางค์มีวิหารภายในประดิษฐานพระพุทธรูปขนาดใหญ่ปางมารวิชัย ถัดจากพระพุทธรูปปางมารวิชัยทางด้านขวามีพระพุทธรูปปูนปั้นปางลีลาที่มีลักษณะงดงาม
กำแพงวัด เป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้ากว้าง 60.00 เมตร ยาว 90.00 เมตร เหนือซุ้มประตูทำเป็นรูปคล้ายหลังคายอด เหนือซุ้มขึ้นไปปั้นปูนเป็นรูปพระพักตร์พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร
• พระธาตุมุเตา อยู่ด้านหลังปรางค์ประธานนอกกำแพงแก้ว ลักษณะพระธาตุมุเตาเป็นเจดีย์ทรงมอญ ในการขุดแต่งปี พ.ศ. 2535 ได้พบทองจังโกประดับยอดของเจดีย์
• มณฑปพระอัฏฐารศ อยู่ด้านหลังของพระธาตุมุเตา เดิมน่าจะเป็นมณฑปพระสี่อิริยาบถ ต่อมาได้ซ่อมแซมดัดแปลง ภายในซุ้มคูหายังมีพระพุทธรูปปูนปั้นยืนอยู่ เดิมมณฑปหลังคาด้วยกระเบื้องดินเผา
• วิหารพระสองพี่น้อง อยู่ทางซ้ายมณฑปพระอัฏฐารศจากการขุดค้นทางโบราณคดีพบว่า ฐานวิหารพระสองพี่น้องก่อทับอาคารเดิมที่ก่อด้วยอิฐ
โบสถ์ ตั้งอยู่ด้านหน้าพระวิหาร ปัจจุบันทางวัดได้บูรณปฏิสังขรณ์ใหม่ทั้งหลังโดยสร้างทับโบสถ์เดิม
• กุฏิพระร่วงพระลือ ชาวบ้านเรียกว่า ศาลพระร่วงพระลือ ลักษณะมณฑป ฐานสี่เหลี่ยมจัตุรัสกว้าง หลังคาคล้ายรูปชามคว่ำซ้อนกัน 4 ชั้น ภายในประดิษฐานรูปหล่อพระร่วงพระลือ(จำลอง)
• วัดชมชื่น วัดชมชื่นตั้งอยู่ริมแม่น้ำยมห่างจากวัดพระศรีรัตนมหาธาตุเชลียง มาทางทิศตะวันออกประมาณ 400 เมตร โบราณสถานที่สำคัญคือ เจดีย์ประธานทรงกลมก่อด้วยศิลาแลง วิหารอยู่ด้านหน้าเจดีย์ประธานก่อด้วยศิลาแลงขนาด 6 ห้อง มีมุขยื่นออกมาด้านหน้า ด้านหลังพระวิหารเชื่อมต่อกับมณฑป คล้ายเป็นห้องทึบอยู่ท้ายวิหาร หลังคาใช้ศิลาแลงก่อเหลื่อมเข้าหากันเป็นรูปจั่วแหลม ด้านหน้าทั้งสองข้างมณฑปทำเป็นซุ้มจรนัม 2 ซุ้ม ด้านหลังมีซุ้มจรนัม ซึ่งประดิษฐานพระพุทธรูปนาคปรก แต่ปัจจุบันสูญหายไปแล้ว นอกจากนี้ยังมีลวดลายปูนปั้นที่หน้าบันด้านหลังมณฑป จากการขุดค้นบริเวณด้านหน้าพระวิหารพบหลักฐานโครงกระดูกมนุษย์ จำนวน 15 โครง ในระดับลึก 7-8 เมตร กำหนดอายุได้ประมาณพุทธศตวรรษที่ 9 เป็นต้นมา และพัฒนาจนถึงสมัยทวารวดี (พุทธศวรรษที่ 12-16) พบกลุ่มโบราณสถานก่อด้วยอิฐที่มีขนาดใหญ่ 2 กลุ่ม และพบเครื่องถ้วยเชลียงจำนวนมาก ซึ่งกำหนดอายุได้ตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 17 เป็นต้นมา จนเข้าสู่ขั้นสุโขทัยที่ร่วมสมัยกับวัดชมชื่น
• วัดเจ้าจันทร์ อยู่ด้านหลังวัดชมชื่น เป็นกลุ่มโบราณสถานสมัยสุโขทัยยุคต้น โบราณสถานที่สำคัญ ประกอบด้วยปรางค์ประธานก่อด้วยศิลาแลง รูปแบบสถาปัตยกรรมเป็นศิลปะแบบเขมรที่พบในประเทศไทย ที่เรือนธาตุมีซุ้มประกอบทั้ง 4 ด้าน เป็นซุ้มทางเข้าสู่องค์ปรางค์สันนิษฐานว่าน่าจะมีศาสนสถานก่ออิฐอยู่ก่อนแล้ว ต่อมาเมื่อมีการจะสร้างปรางค์จึงทำการรื้อ เมื่อขุดค้นลงไปในระดับลึกพบหลักฐานโบราณวัตถุสมัยทวารวดี เครื่องถ้วยหริภุญชัย ลูกปัดแก้วและชิ้นส่วนโครงกระดูกมนุษย์ ดังนั้นก่อนที่จะสร้างปรางค์ศิลาแลงองค์นี้ จะต้องมีศาสนสถานก่อด้วยอิฐเช่นที่วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ วัดชมชื่นซึ่งมีอายุก่อนพุทธศตรรษที่ 18 ในบริเวณวัดยังมีมณฑปพระอัฏฐารศก่อด้วยศิลาแลอยู่ด้านซ้ายขององค์พระปรางค์ พระวิหารตั้งอยู่ด้านหน้าองพระปรางค์ เมื่อได้ขุดทดสอบปรากฏว่าฐานพระวิหารได้มาสร้างภายหลังการถมอัดลูกรังรอบๆ องค์ปรางค์แล้วจึงก่อสร้างพระวิหาร
กลุ่มเตาเผาทุเรียงบ้านเกาะน้อย
• อยู่ห่างจากเมืองศรีสัชนาลัย 5 กิโลเมตร พบหลักฐานเตาตลอดริมฝั่งแม่น้ำยม โดยกระจายทั่วไปประมาณ 1.5 กิโลเมตร เท่าที่สำรวจพบแล้วประมาณ 200 เตา โดยอยู่รวมเป็นกลุ่มๆ กลุ่มเตาเผาที่สำคัญที่ได้ดำเนินการสำรวจและขุดค้นพร้อมทั้งอนุรักษ์ และจัดทำอาคารจัดแสดงคือ
กลุ่มเตาเผาหมายเลข 61 มีเตาใต้ดิน 4 เตา เป็นเตาขุดลงไปในดิน ภาชนะที่พบส่วนใหญ่เป็นไหขนาดใหญ่สำหรับบรรจุน้ำหรือของแห้ง
กลุ่มเตาเผาหมายเลข 42 เป็นแหล่งโบราณคดีที่ทำให้ทราบถึงพัฒนาการเตาเผาและสิ่งผลิตจากเตาเพราะภายในใต้ดินนั้นขุดพบเตาเผาสังคโลกที่ทับซ้อนกันอยู่ถึง 19 เตา
ประเภทและลักษณะของกลุ่มเตาเผาบ้านเกาะน้อย
1.เตาตะกรับ เป็นเตาเผาชนิดระบายความร้อนไหลผ่านตามแนวดิ่งหรือแนวตั้ง ให้ความร้อนไม่เกิน 900 องศาเซลเซียส ลักษณะรูปร่างกลมเส้นผ่าศูนย์กลาง 1-2 เมตร แบ่งเป็น 2 ส่วน คือ ห้องบรรจุภาชนะตอนบนเป็นแผ่นดินเหนียวเจาะรูกลมเพื่อระบายความร้อน และห้องใส่ไฟอยู่ด้านล่าง
2.เตาประทุน เป็นเตาเผาชนิดระบายความร้อนไหลผ่านในแนวนอนเช่นเดียวกับเตาทุเรียงที่บ้านป่ายาง
พัฒนาการของวิทยาการเตาเผาและผลิตผลเครื่องเคลือบดินเผา
ีพัฒนาการเตาประทุน
• เตาขุดหรือเตาอุโมงค์เป็นเตาเผาระยะแรกโดยขุดเป็นโพรงลึกเข้าไปในดินธรรมชาติ มีรูปด้านตัดเกือบกลมคล้ายโพรงสัตว์ ไม่มีคันกั้นไฟ พบมากในบ้านหนองอ้อ บ้านเกาะน้อย เครื่องปั้นดินเผาที่พบมีทั้งเคลือบและไม่เคลือบ เช่น ไห ชาม หลักฐานที่สำคัญที่พบคือ เครื่องเคลือบเชลียง เตาขุดในระยะแรกเรียกว่า เตาเชลียง เริ่มปรากฏที่บ้านเกาะน้อย ตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 17 เป็นต้นมา เตาบนดินระยะที่ 2 เป็นเตาระยะที่ 2 มีนาดใหญ่กว่าเตาขุด ส่วนใหญ่สร้างทับลงบนซากเตาขุดในระยะแรก ส่วนใหญ่เผาภาชนะดินเผาเคลือบสีเขียวไข่กา เตาอิฐบนดินรุ่นหลัง เป็นเตาเผาที่พัฒนาการขั้นสุดท้ายได้แก่ซากเตาอิฐขนาดใหญ่ที่พบบนเนินสูง เตารุ่นนี้น่าจะเป็นช่วงที่เจริญสูงสุดในการผลิตสังคโลก จนสามารถส่งไปขายที่ญี่ปุ่น อินโดนีเซีย ฟิลิปินส์ ระหว่างพุทธศวรรษที่ 20-21
สถานที่ติดต่อ
• อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย อำเภอศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย รหัสไปรษณีย์ 64190 หมายเลขโทรศัพท์ : 0-5567-9211 เปิดทำการทุกวัน ไม่เว้นวันหยุดราชการและวันหยุดนักขัตฤกษ์
อัตราค่าธรรมเนียมเข้าชม
: ชาวไทย 10 บาท
: ชาวต่างชาติ 40 บาท