อุทยานแห่งชาติเขาปู่-เขาย่า มีพื้นที่ครอบคลุมอยู่ในท้องที่อำเภอทุ่งสงอำเภอชะอวดจังหวัดนครศรีธรรมราช อำเภอห้วยยอด อำเภอเมือง จังหวัดตรัง และกิ่งอำเภอศรีบรรพต อำเภอควนขนุน อำเภอเมือง อำเภอกงหลา จังหวัดพัทลุง ตั้งอยู่ในบริเวณเทือกเขาบรรทัด สลับซับซ้อนปกคลุมด้วยป่าดงดิบชื้นเขียวสะพรั่งทุกฤดูกาล จนได้รับสมญานามว่า “ป่าพรหมจรรย์” ในตอนกลางของพื้นที่เป็นที่ราบ ซึ่งมีบ้านพักแบบทาร์ซานสร้างเรียงรายอยู่ตามริมห้วยธาร นับเป็นเอกลักษณ์ของอุทยานแห่งชาติเขาปู่-เขาย่า รวมเนื้อที่ทั้งหมดประมาณ 694 ตารางกิโลเมตร หรือ 433,750 ไร่ ได้จัดตั้งเป็นอุทยานแห่งชาติเมื่อวันที่ 27 พฤษภาคม 2527
ลักษณะภูมิประเทศ
    สภาพทั่วไป เป็นที่ราบสูงอยู่กลางหุบเขา มีเทือกเขาล้อมรอบทุกด้านประกอบด้วยภูเขาบรรทัด ภูเขานครศรีธรรมราช เขาปู่-เขาย่า เขาป้าแหร้ เขาสามร้อยยอด เขาวัดถ้ำ เขาพระยากรุงจีน เขาป่าโฮ้ง ปกคลุมด้วยป่าดงดิบ มีลำคลอง ห้วยลำธารที่ใสสะอาด ได้แก่คลองใหญ่ คลองเขา-ตระไคร้ ห้วยลำเลียง ห้วยลำสิน ห้วยน้ำใส ห้วยมุด เป็นต้น
ลักษณะภูมิอากาศ
    โดยทั่วไป ภาคใต้มีเพียงฤดูฝนและฤดูร้อน อากาศในเขตอุทยานแห่งชาติจึงค่อนข้างเย็น เนื่องจากปกคลุมด้วยป่าดงดิบชื้น ฝนตกชุกมาก อุณหภูมิเฉลี่ยประมาณ 22 องศาเซลเซียส ระหว่างเดือนมิถุนายนถึงเดือนสิงหาคม เหมาะสำหรับการท่องเที่ยวเพราะเป็นฤดูผลไม้ เช่น มังคุด ลางสาด เงาะ ทุเรียน สะตอ เป็นต้น
พันธุ์ไม้และสัตว์ป่า
    สภาพทั่วไป เป็นป่าดงดิบชื้น พันธุ์ไม้ที่มีค่าทางเศรษฐกิจ ได้แก่ ตะเคียนทอง หลุมพอ ยาง ไม้พื้นล่างได้แก่ หวาย กล้วยไม้ป่า สมุนไพร และว่านชนิดต่าง ๆ
    เนื่องจากอุทยานแห่งชาติเขาปู่-เขาย่า มีอาณาเขตติดต่อกับเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเทือกเขาบรรทัด จึงมีสัตว์ป่าอพยพไปมาอยู่เสมอ สัตว์ที่พบได้แก่ เลียงผา สมเสร็จ หมี ลิ่น อีเก้ง ชะมด ลิง ค่าง และนกชนิดต่าง ๆ เช่น นกเงือก นกกาฮัง นกเขา นกขุนทอง เป็นต้น
แหล่งท่องเที่ยว อุทยานแห่งชาติเขาปู่ - เขาย่า
ถ้ำรื่นเทพนิมิต เป็นสัญลักษณ์ของตำบลเขาปู่ ห่างจากสถานีตำรวจภูธรเขาปู่ เพียง 1 กิโลเมตร เชื่อกันว่าเป็นภูเขาศักดิ์สิทธิ์เป็นที่สถิตย์ของดวงวิญญาณ “ตาปู่” ซึ่งเป็นเทพกึ่งคนธรรพ์ เป็นที่เคารพกราบไหว้ของชาวเขาปู่และประชาชนทั่วไป ตามตำนานเล่าว่า เดิมปู่กับย่าเป็นคนธรรมดาได้กระทำแต่ความดี ตั้งมั่นอยู่ในศีลในสัตย์ เมื่อตายไปแล้วกลายเป็นธาตุหิน เกิดเป็นเขาปู่ - เขาย่าเคียงคู่กัน เขาปู่มีลักษณะโค้งเป็นครึ่งวงกลม มองด้านเฉียงคล้ายพญาคชสาร ถ้ำนี้พบโดยนิมิตของครูรื่นซึ่งเจ็บป่วยมาเป็นเวลานานปี คืนหนึ่งนอนฝันว่า มีผู้บำเพ็ญพรตนุ่งขาวมาบอกให้ไปเอายาสมุนไพรที่ถ้ำเขาปู่ในวันที่ 12 สิงหาคม ซึ่งเป็นวันเฉลิมพระชนมพรรษาของสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ จึงได้รับขนานนามว่า “ถ้ำรื่นเทพนิมิตร” เป็นถ้ำที่สวยงามประหลาดมาก แบ่งเป็นห้อง ๆ คล้ายท้องพระโรง สูงถึง 7 ชั้น ประดับด้วยหินงอก หินย้อย สีขาวราวเกล็ดมณี ชั้นที่ 2 เป็นที่อยู่ของช้างแก้วมีลักษณะลำตัวเป็นสีเขียวโผล่ออกมาจากผนังถ้ำแค่ครึ่งลำตัว น่าแปลกตรงที่ว่ามีงวงและงา 2 ข้าง ดูคล้ายช้าง
ถ้ำวังนายผุด อยู่ห่างจากที่ทำการอุทยานฯ ประมาณ 70 กิโลเมตร ตั้งอยู่บริเวณบ้านวังหอม ตำบลลานข่อย อำเภอชะอวด จังหวัดนครศรีธรรมราช เป็นถ้ำที่มีความสวยงามวิจิตรตระการตาด้วยหินงอก หินย้อย ประดับประดา มีความกว้างประมาณ 100 เมตร ความยาว 400 เมตร และมีทางลอดทะลุไปอีกด้านหนึ่งได้ และมีลักษณะพิเศษคือ มีถ้ำขนาดเล็ก ๆ เป็นหลืบถ้ำอีกเป็นจำนวนมากเป็นที่อาศัยของค้างคาวจำนวนนับพัน ๆ ตัว สภาพป่ารอบบริเวณถ้ำก็ยังอุดมสมบูรณ์ ปากทางเข้าถ้ำก็เป็นลานหินกว้างรูปร่างแปลกตา
น้ำตกเหรียญทอง อยู่ห่างจากชุมชนตลาดเขาปู่ ประมาณ 7 กิโลเมตร ต้นน้ำเกิดจากเทือกเขาบรรทัด และภูเขานครศรีธรรมราช ชั้นที่ 13 สวยงามที่สุด มีจุดพักชมวิวมองเห็นทิวทัศน์ทะเลน้อย และเขาปู่ - เขาย่า ซึ่งตั้งอยู่โดดเด่นกลางที่ราบโอบล้อมด้วยเทือกเขาสามร้อยยอด
น้ำตกเขาคราม อยู่ในบริเวณป่าเขาคราม ตำบลบ้านนา อำเภอเมืองพัทลุง ห่างจากถนนเพชรเกษม ประมาณ 7 กิโลเมตร มีน้ำตก 9 ชั้น สูงราว 700 เมตร หน้าผาสวยงาม ผาหินลาดกว้าง ในลำธารมีฝูงปลาโสด ปลาหวด ปลาโทง ปลาแก้มช้ำ มาแหวกว่ายวนเวียนอยู่ ประกอบกับความเย็นฉ่ำจากละอองน้ำตก ทำให้เกิดบรรยากาศน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก
ถ้ำมัจฉาปลาวน เป็นถ้ำขนาดกลาง ภายในถ้ำมีหินงอกหินย้อย มีแอ่งน้ำกว้างประมาณ 100 ตารางเมตร มีฝูงปลามัดอาศัยอยู่เป็นจำนวนมาก นอกจากปลาถ้ำนี้ยังเป็นที่อยู่อาศัยของค้างคาวหลายประเภท อาทิ ค้างคาวหน้ายักษ์ และค้างคาวมงกุฎ เป็นต้น ถ้ำมัจฉาปลาวน อยู่ห่างจากที่ทำการอุทยานแห่งชาติประมาณ 2.5 กิโลเมตร
จุดชมวิวผาผึ้ง เป็นลานชมวิวบริเวณหน้าผาผึ้ง ที่ชื่อว่า “ผาผึ้ง” เนื่องจากในช่วงเดือนกุมภาพันธ์-เมษายน ของทุกปี จะมีผึ้งหลวงมาทำรังบริเวณหน้าผานับร้อย ๆ รัง และเป็นจุดที่สามารถมองเห็นธรรมชาติและหมู่พรรณไม้นานาชนิดเบื้องล่าง จุดชมวิวผาผึ้งอยู่ห่างจากที่ทำการอุทยานเพียง 300 เมตร
น้ำตกปากแจ่ม อยู่ในท้องที่หมู่ที่ 3 ตำบลปากแจ่ม อำเภอห้วยยอด จังหวัดตรัง เป็นน้ำตกที่มีความสวยงาม มีน้ำไหลตลอดปี เป็นแหล่งต้นน้ำของจังหวัดตรัง
น้ำตกน้ำปลิว อยู่ในท้องที่หมู่ที่ 3 ตำบลหนองปลือ อำเภอรัษฎา จังหวัดตรัง เป็นน้ำตกขนาดเล็ก แต่มีน้ำไหลตลอดปี เหนือน้ำจะเป็นพื้นที่กว้างที่มีต้นประขึ้นหนาแน่น ซึ่งชาวบ้านเรียกว่า “ดงประ” ช่วงฤดูแล้งใบประจะเปลี่ยนเป็นสีแดงทั้งดง แลดูแปลกตาสวยงามอย่างยิ่ง
น้ำตกธาราวารินทร์ อยู่ในท้องที่หมู่ที่ 1 ตำบลน้ำตก อำเภอทุ่งสง จังหวัดนครศรีธรรมราช เป็นแหล่งน้ำซับขนาดใหญ่ ซึ่งไหลลดหลั่นลงมาเป็นชั้น ๆ สวยงามมาก
น้ำตกหนานควายพลัด อยู่ในท้องที่หมู่ที่ 5 ตำบลน้ำผุด อำเภอเมือง จังหวัดตรัง เป็นน้ำตกที่เกิดจากเทือกเขาบรรทัด ไหลลดหลั่นกันลงมาเป็นชั้น ๆ รวมเป็นลำธารสายใหญ่ ซึ่งเป็น ต้นน้ำลำธารสายใหญ่ ซึ่งเป็นต้นกำเนิดของลำภูรา
น้ำตกหนานสวรรค์ อยู่ในท้องที่หมู่ที่ 5 ตำบลวังอ่าง อำเภอชะอวด จังหวัดนครศรีธรรมราช เป็นน้ำตกขนาดกลาง เกิดจากแหล่งน้ำซับบนเทือกเขาแดนนคร ตกลงมาเป็นแอ่งน้ำน้อยใหญ่ไหลลงสู่อ่างเก็บน้ำห้วยน้ำใส
น้ำตกหนานปลิว อยู่ในท้องที่หมู่ที่ 5 ตำบลลานข่อย อำเภอป่าพะยอม จังหวัดพัทลุง เป็นน้ำตกที่เกิดจากเทือกเขาบรรทัด มีความสูงมาก ตกลงมาจากหน้าผาลดหลั่นกันลงมาเป็นชั้น ๆ บริเวณน้ำตกเป็นป่าดิบขึ้นอยู่ที่อุดมสมบูรณ์
ทางเดินศึกษาธรรมชาติ อยู่บริเวณที่ทำการอุทยานแห่งชาติ มีทั้งหมด 3 เส้นทาง แต่ละเส้นทางมีจุดเด่นน่าสนใจ และความยาวแตกต่างกันไป เหมาะสำหรับการเดินศึกษาธรรมชาติ การค้นคว้า และศึกษาด้านพรรณไม้และสัตว์ป่า
ศูนย์บริการนักท่องเที่ยว อยู่บริเวณที่ทำการอุทยานแห่งชาติเป็นศูนย์ขนาดเล็ก ซึ่งจัดแสดงนิทรรศการเกี่ยวกับอุทยานแห่งชาติ และเป็นศูนย์ข้อมูลต่าง ๆ เกี่ยวกับการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ มีห้องจัดประชุม สัมมนา ขนาดความจุประมาณ 50 คน
การเดินทาง
รถยนต์ จากตัวจังหวัดพัทลุง โดยสารรถยนต์ไปตามถนนเอเซียควนขนุน-เขาปู่ ไปอีก 14 กิโลเมตร จะเห็นป้ายบอกทาง "ที่ทำการอุทยานแห่งชาติเขาปู่ - เขาย่า" บริเวณบ้านห้วยหนาวในวัง ว่าระยะทางประมาณ 4 กิโลเมตร ถึงที่ทำการฯ
สถานที่ติดต่อ
อุทยานแห่งชาติเขาปู่ – เขาย่า ตำบลเขาปู่,อ. ศรีบรรพต จ. พัทลุง 93190 โทรศัพท์ : (6674) 619655